મહિનાનું કરિયાણુંMonthly grocery list

આ પાનું શા માટે

મહિનાનું કરિયાણું ભરવા નીકળીએ ત્યારે યાદી માથામાંથી બનાવવી પડે, અને માથું બધું યાદ રાખતું નથી. તેલ પંદર તારીખે ખલાસ થાય, ખાંડનો કોથળો ત્રણ મહિના સુધી પડ્યો રહે, અને લોટ એટલો ભરાય કે ઉનાળો પૂરો થતાં પહેલાં ઈયળ પડે. નવું ઘર હોય, કે ઘરમાં માણસ વધ્યાંઘટ્યાં હોય, ત્યારે તો અંદાજ બિલકુલ બેસતો નથી. આ પાનું એક સવાલ પૂછે છે — ઘરમાં જમનારા કેટલા — અને અઢાર રોજની વસ્તુઓનું મહિનાનું પ્રમાણ ગણી આપે છે. એ યાદી જેમ છે તેમ ઉતારી લેવાની નથી; પોતાના ઘર પ્રમાણે ઘટાડવાવધારવા માટેની શરૂઆત છે.

કેવી રીતે વાપરવું

• આ આંકડા સરેરાશ છે. ઘરમાં ઉંમરલાયક છોકરાઓ હોય, કે બપોરનું જમણ બહાર થતું હોય, કે રોટલીને બદલે ભાત વધારે ખવાતો હોય — તો આંકડા એ પ્રમાણે બદલાય. એક મહિનો આ યાદી વાપરીને જુઓ.
• મહિનાના છેડે બે લીટી લખી રાખો: શું વહેલું ખલાસ થયું અને શું વધ્યું. બીજા મહિને એટલું જ બદલો. બે-ત્રણ મહિનામાં યાદી તમારા ઘરની થઈ જશે.
• શાકભાજી, દૂધ, ટામેટાં — આ મહિનાના કુલ આંકડા છે, એક ફેરાની ખરીદી નથી. નવ કિલો શાક એક સાથે લાવવાનું નથી; મહિનામાં કેટલું જશે એનો અંદાજ છે, જેથી ખર્ચનો હિસાબ બેસે.
• પેકિંગના માપમાં ગોઠવી લો. ઘી સાડા ત્રણસો ગ્રામ જોઈતું હોય તો અડધો કિલોનો ડબો લેવો અને વધેલું આવતા મહિને ગણવું. દરેક વસ્તુ આંકડે બરાબર ખરીદવાની કોશિશ કરવાની જરૂર નથી.
• લોટ આખા મહિનાનો ઘરમાં ભરવાને બદલે ઘઉં દળાવવાના બે ફેરા કરવા. ઉનાળામાં અને ચોમાસામાં આટલું કરવાથી સૌથી વધારે બગાડ બચે છે.

મહિનાની ખરીદી બગાડ વગર કરવી

બગાડ મોટે ભાગે જથ્થામાંથી નહીં, પણ ખરીદીના ક્રમમાંથી આવે છે. પહેલાં નક્કી કરવું કે મહિનામાં શું શું બનશે, પછી યાદી બનાવવી — દુકાનમાં ઊભા રહીને યાદી બનાવવાથી જે દેખાય એ ભરાય છે. ઘરના ડબા ખાલી કરીને જોવા અને જે પડ્યું છે એ બાદ કરવું, નહીં તો ત્રણ પેકેટ ધાણાજીરું ભેગું થાય. નવી ખરીદી જૂના ડબામાં ઉપરથી ઠાલવવી નહીં; ડબો ખાલી કરીને, લૂછીને, જૂનું નીચે આવે એમ ભરવું. અને જે વસ્તુ ઘરમાં મહિને સો ગ્રામ જ વપરાતી હોય એનું મોટું પેકેટ સસ્તું હોવા છતાં સરવાળે મોંઘું પડે છે, કારણ કે અડધું ફેંકાય છે.

મહિને, અઠવાડિયે અને રોજ — શું ક્યારે

મહિને એ વસ્તુઓ લેવી જે બગડતી નથી: ચોખા, દાળકઠોળ, તેલ, ઘી, ખાંડ, ગોળ, મીઠું, ચા, રવોપૌંઆ અને આખા મસાલા. અઠવાડિયે લેવું જે આઠદસ દિવસ ટકે: ડુંગળી, બટાકા, લસણઆદું, લીંબુ, કોબીજદૂધી જેવાં કઠણ શાક, અને દળેલો લોટ. રોજ કે બેત્રણ દિવસે લેવું જે ઝડપથી કરમાય: ભાજી, કોથમીર, ટામેટાં, ભીંડા, દૂધ અને દહીં. ઘણાં ઘરમાં ભૂલ એક જ થાય છે — બધું મહિને ભરી લેવાની કોશિશ, અને પછી અડધાં શાક ફેંકવાં પડે. અઢાર વસ્તુઓની આ યાદી મહિનાના કુલ વપરાશની છે, એટલે શાકભાજી અને દૂધના આંકડા ચારથી ભાગીને અઠવાડિયાનું માપ કાઢી લેવું — ખર્ચનો અંદાજ બાંધવા માટે એ વધારે કામનું પડે.

ઉનાળો અને ચોમાસું કાઢવા માટે સંઘરવાની રીત

દુશ્મન બે છે — ભેજ અને ગરમી. લોટ, દાળ અને મસાલા હવાચુસ્ત ડબામાં જ રાખવા, અને ડબો ચૂલાની ઉપર કે સિંકની પાસે નહીં મૂકવો, કારણ કે ત્યાં વરાળ પહોંચે છે. ભીનો ચમચો ડબામાં જવાથી જે નુકસાન થાય એ મહિનાની ગરમી કરતાં વધારે છે. દાળકઠોળના ડબામાં સૂકાં લાલ મરચાં કે લીમડાનાં પાન મૂકવાની જૂની રીત આજે પણ કામ કરે છે, અને લોટમાં હિંગનો ગાંગડો કે બે લવિંગ. ચોમાસામાં મીઠું અને દળેલા મસાલા ભેજ પકડીને ગઠ્ઠા થાય, એટલે નાની બરણીમાં થોડું રાખીને મોટો ડબો બંધ રાખવો. તડકો નીકળે ત્યારે કઠોળ એક વાર તાપે મૂકી દેવું.

ઘરનું માણસ પ્રમાણે સરવાળો સીધો બેસતો નથી

બે જણના ઘરમાં માથાદીઠ વપરાશ છ જણના ઘર કરતાં વધારે બેસે છે, અને એનું કારણ રસોઈની રીત છે. વઘાર એક જ થાય — બે જણ માટે પણ અને છ માટે પણ, તેલમસાલાનો ફરક એટલો નથી. દાળ કે શાક બહુ નાના જથ્થામાં બનાવવું અઘરું છે, એટલે નાના ઘરમાં વધે છે કે વધારે બને છે. ઊલટું, મોટા ઘરમાં એક વાર ચૂલો સળગે એમાં બધાનું થઈ જાય. એટલે બે જણના ઘરે આ આંકડા થોડા ઓછા લાગે તો તેલ અને મસાલા સહેજ વધારે ગણવા, અને મોટા ઘરે અનાજ પૂરતું ગણીને મસાલા સહેજ ઓછા.

વારંવાર પૂછાતા સવાલ