વાટકી, કપ અને ત્રાજવા વગરની રસોઈCups, Spoons and No Scale

કોષ્ટકથી ઊલટી દિશા. રેસીપી શું માગે છે એ ખબર છે — 250 ગ્રામ ચણાનો લોટ, એક વાટકી દાળ — અને ઘરમાં છે માપનો કપ. કપ ક્યાં સુધી ભરવો એ આ પાનું કહે છે.

ઘરમાં જે કપ છે એ રેસીપીવાળો કપ હોય પણ નહીં

અમેરિકાનો માપનો કપ 240 મિલીનો હોય છે. મેટ્રિક કપ — બ્રિટન, ઑસ્ટ્રેલિયા, ન્યૂઝીલૅન્ડ અને કૅનેડામાં મળે એવો — 250 મિલીનો, એટલે ચાર ટકા મોટો. એક કપ લોટમાં પાંચ ગ્રામનો ફેર પડે, એ કોઈને દેખાય નહીં. પણ થેપલાંનો લોટ બાંધવા ચાર કપ ભરો ત્યારે વીસ ગ્રામ થઈ જાય, અને એ લોટ બાંધતાં હાથમાં વરતાય.

ખરી ભૂલ ચમચામાં થાય છે, કારણ ફેર મોટો છે અને કોઈને એની ધારણા હોતી નથી. અમેરિકા અને બ્રિટનનો ચમચો 15 મિલીનો, એટલે ત્રણ ચમચી. ઑસ્ટ્રેલિયાનો ચમચો 20 મિલીનો, એટલે ચાર ચમચી. રેસીપીમાં બે ચમચા તેલ લખ્યું હોય તો મેલબર્નમાં ન્યૂ જર્સી કરતાં ત્રીજા ભાગનું વધારે તેલ પડે — અને એ જ ચમચો મરચું નાખવા વપરાય ત્યારે શાક ખાવા જેવું રહેતું નથી.

ચમચી લગભગ બધે 5 મિલીની જ હોય છે. એટલે જે માપ બગડવા ન દેવું હોય અને ઘરના ચમચાનું નક્કી ન હોય, ત્યારે ચમચીથી ગણવું: રેસીપીમાં એક ચમચો લખ્યું હોય તો ત્રણ ચમચી.

આ પાનાના બધા આંકડા 240 મિલીના કપ, 15 મિલીના ચમચા અને 5 મિલીની ચમચીના છે. ઘરનો કપ 250 મિલીનો હોય તો નીચેના માપથી રેસીપી કરતાં ચાર ટકા વધારે આવશે — ખીરામાં એ ફેર દેખાશે, લોટ બાંધવામાં નહીં.

ઘરની વાટકી કેટલાની છે, એક વાર નક્કી કરી લો

વાટકી માપ નથી. એનું કોઈ ધોરણ નથી. એક ઘરની સ્ટીલની વાટકી અને બીજા ઘરની વાટકી સરખી હોતી નથી, અને ફોન પર રેસીપી કહેવાય ત્યારે "એક વાટકી" એટલે એ ઘરની વાટકી — જે તમારા ઘરમાં નથી.

બે મિનિટમાં આ વાત પતી જાય, અને પછી જિંદગીભર વિચારવું ન પડે. વાટકીમાં પાણી ભરો, જ્યાં સુધી દાળ ભરતાં હોય ત્યાં સુધી. એ પાણી માપના કપમાં ઠાલવો અને મિલી વાંચી લો. એ આંકડો કબાટના બારણાની અંદર લખી રાખો. પછી કોઈ વાટકીમાં જથ્થો કહે એ દર વખતે માપી શકાય એવો આંકડો બની જાય.

મિલી ખબર પડી જાય પછી હિસાબ આટલો જ છે:

વાટકી કેટલાની	એટલે
75 મિલી	¼ કપ + 1 ચમચો
100 મિલી	¼ કપ + 2½ ચમચા
125 મિલી	½ કપ + ½ ચમચો
150 મિલી	½ કપ + 2 ચમચા
175 મિલી	½ કપ + 3½ ચમચા
200 મિલી	¾ કપ + 1½ ચમચા
225 મિલી	¾ કપ + 3 ચમચા
250 મિલી	1 કપ + ½ ચમચો

જે વસ્તુ ઢળે એ બધા માટે આ ચાલે — દાળ, ચોખા, લોટ, પાણી, તેલ. છીણેલા કોપરાની કે સમારેલા શાકની વાટકી માટે નહીં; એ દર વખતે જુદી રીતે ભરાય છે અને કોઈ કોષ્ટક એને સરખું કરી શકતું નથી. એવી વસ્તુમાં વાટકી એટલે માપ નહીં, અંદાજ રાખવાની સૂચના.

શું માપવું છે?

લોટ, અનાજ અને પૌંઆ

ઘઉંનો લોટ

આખો કપ 120 ગ્રામ

100 ગ્રામ: ¾ કપ + 1½ ચમચા
250 ગ્રામ (પા કિલો): 2 કપ + 1½ ચમચા
500 ગ્રામ (અડધો કિલો): 4 કપ + 2½ ચમચા

ધ્યાનમાં રાખવુંડબ્બામાંથી સીધો કપ ખોસીને ભરો તો 120 ગ્રામ, અને ચાળીને હળવેથી ભરો તો 110 ગ્રામ જેટલો. ભરવાની એક રીત પકડી લો અને એ જ રાખો.

મેંદો

આખો કપ 125 ગ્રામ

100 ગ્રામ: ¾ કપ + 1 ચમચો
250 ગ્રામ (પા કિલો): 2 કપ
500 ગ્રામ (અડધો કિલો): 4 કપ

ધ્યાનમાં રાખવુંમેંદો, જુવારનો લોટ અને રાજગરાનો લોટ — ત્રણેયનું કપનું વજન ઘઉંના લોટ જેટલું જ થાય, એટલે કપ પ્રમાણે એકના બદલે બીજો લો તો વજન લગભગ સરખું જ રહે.

ચણાનો લોટ

આખો કપ 100 ગ્રામ

100 ગ્રામ: 1 કપ
250 ગ્રામ (પા કિલો): 2½ કપ
500 ગ્રામ (અડધો કિલો): 5 કપ

ધ્યાનમાં રાખવુંઆખા પાનામાં સૌથી વધારે ફેર આમાં પડે: હળવેથી ભરેલો કપ 100 ગ્રામ, દબાવીને ભરેલો 115 ગ્રામ સુધી. ચમચીથી ભરીને સપાટ કરો. દબાવવો નહીં, કપ ઠોકવો નહીં.

રવો

આખો કપ 170 ગ્રામ

100 ગ્રામ: ½ કપ + 1½ ચમચા
250 ગ્રામ (પા કિલો): 1¼ કપ + 3½ ચમચા
500 ગ્રામ (અડધો કિલો): 2¾ કપ + 3 ચમચા

ધ્યાનમાં રાખવુંરવો દેખાય થોડો અને વજન વધારે — અડધો કપ જ 85 ગ્રામ થાય. રેસીપીમાં એક કપ રવો અને એક કપ દહીં લખ્યું હોય એનો અર્થ સરખું વજન નથી.

ચોખાનો લોટ

આખો કપ 140 ગ્રામ

100 ગ્રામ: ½ કપ + 3½ ચમચા
250 ગ્રામ (પા કિલો): 1¾ કપ + ½ ચમચો
500 ગ્રામ (અડધો કિલો): 3½ કપ + 1 ચમચો

બાજરીનો લોટ

આખો કપ 130 ગ્રામ

100 ગ્રામ: ¾ કપ + ½ ચમચો
250 ગ્રામ (પા કિલો): 1¾ કપ + 3 ચમચા
500 ગ્રામ (અડધો કિલો): 3¾ કપ + 1½ ચમચા

જુવારનો લોટ

આખો કપ 125 ગ્રામ

100 ગ્રામ: ¾ કપ + 1 ચમચો
250 ગ્રામ (પા કિલો): 2 કપ
500 ગ્રામ (અડધો કિલો): 4 કપ

રાજગરાનો લોટ

આખો કપ 125 ગ્રામ

100 ગ્રામ: ¾ કપ + 1 ચમચો
250 ગ્રામ (પા કિલો): 2 કપ
500 ગ્રામ (અડધો કિલો): 4 કપ

ચોખા (કાચા)

આખો કપ 185 ગ્રામ

100 ગ્રામ: ½ કપ + ½ ચમચો
250 ગ્રામ (પા કિલો): 1¼ કપ + 1½ ચમચા
500 ગ્રામ (અડધો કિલો): 2½ કપ + 3 ચમચા

ધ્યાનમાં રાખવુંચોખા દર વખતે સરખા જ ભરાય છે, એટલે આ પાનામાં ચોખાનો કપ સૌથી ભરોસાપાત્ર માપ છે. ભરોસો ન કરાય એ લોટનો છે, દાણાનો નહીં.

બાસમતી (કાચા)

આખો કપ 180 ગ્રામ

100 ગ્રામ: ½ કપ + 1 ચમચો
250 ગ્રામ (પા કિલો): 1¼ કપ + 2 ચમચા
500 ગ્રામ (અડધો કિલો): 2¾ કપ + ½ ચમચો

પૌંઆ (જાડા)

આખો કપ 70 ગ્રામ

100 ગ્રામ: 1¼ કપ + 3 ચમચા
250 ગ્રામ (પા કિલો): 3½ કપ + 1 ચમચો

ધ્યાનમાં રાખવુંજાડા પૌંઆનો કપ 70 ગ્રામ, પાતળાનો 50 જેટલો. કયા પૌંઆ ઘરમાં છે એ જોઈ લો, પછી આંકડો વાપરો.

દાળ અને કઠોળ

તુવેરની દાળ

આખો કપ 190 ગ્રામ

100 ગ્રામ: ½ કપ + ½ ચમચો
250 ગ્રામ (પા કિલો): 1¼ કપ + 1 ચમચો
500 ગ્રામ (અડધો કિલો): 2½ કપ + 2 ચમચા

મગની દાળ

આખો કપ 195 ગ્રામ

100 ગ્રામ: ½ કપ
250 ગ્રામ (પા કિલો): 1¼ કપ + ½ ચમચો
500 ગ્રામ (અડધો કિલો): 2½ કપ + 1 ચમચો

ચણાની દાળ

આખો કપ 200 ગ્રામ

100 ગ્રામ: ½ કપ
250 ગ્રામ (પા કિલો): 1¼ કપ
500 ગ્રામ (અડધો કિલો): 2½ કપ

અડદની દાળ

આખો કપ 195 ગ્રામ

100 ગ્રામ: ½ કપ
250 ગ્રામ (પા કિલો): 1¼ કપ + ½ ચમચો
500 ગ્રામ (અડધો કિલો): 2½ કપ + 1 ચમચો

રાજમા (સૂકા)

આખો કપ 180 ગ્રામ

100 ગ્રામ: ½ કપ + 1 ચમચો
250 ગ્રામ (પા કિલો): 1¼ કપ + 2½ ચમચા
500 ગ્રામ (અડધો કિલો): 2¾ કપ + ½ ચમચો

કાબુલી ચણા (સૂકા)

આખો કપ 190 ગ્રામ

100 ગ્રામ: ½ કપ + ½ ચમચો
250 ગ્રામ (પા કિલો): 1¼ કપ + 1 ચમચો
500 ગ્રામ (અડધો કિલો): 2½ કપ + 2 ચમચા

ખાંડ-ગોળ, ઘી-તેલ, દૂધ-દહીં

ખાંડ

આખો કપ 200 ગ્રામ

100 ગ્રામ: ½ કપ
250 ગ્રામ (પા કિલો): 1¼ કપ
500 ગ્રામ (અડધો કિલો): 2½ કપ

ગોળ (ખમણેલો)

આખો કપ 180 ગ્રામ

100 ગ્રામ: ½ કપ + 1 ચમચો
250 ગ્રામ (પા કિલો): 1¼ કપ + 2½ ચમચા
500 ગ્રામ (અડધો કિલો): 2¾ કપ + ½ ચમચો

ધ્યાનમાં રાખવુંખમણેલા ગોળનો કપ 180 ગ્રામ. ગાંગડો કપમાં માપી શકાતો જ નથી — રેસીપીમાં ગ્રામ લખ્યું હોય અને ઘરમાં ગાંગડો હોય, ત્યારે ત્રાજવા વગર ચાલે નહીં.

ઘી

આખો કપ 215 ગ્રામ

100 ગ્રામ: ¼ કપ + 3½ ચમચા
250 ગ્રામ (પા કિલો): 1 કપ + 2½ ચમચા

ધ્યાનમાં રાખવુંઘી ઓગાળીને માપવું. જામેલું ઘી કપમાં ભરાય ત્યારે કિનારે હવાના ખાંચા રહી જાય, એટલે કપમાં આંકડા પ્રમાણેનું ઘી આવતું નથી.

તેલ

આખો કપ 220 ગ્રામ

100 ગ્રામ: ¼ કપ + 3 ચમચા
250 ગ્રામ (પા કિલો): 1 કપ + 2 ચમચા

ધ્યાનમાં રાખવુંએક કપ તેલ 240 મિલી થાય, પણ વજન 220 ગ્રામ. તેલમાં ગ્રામ અને મિલી સરખાં નથી — માપતાં પહેલાં આ ધ્યાનમાં રાખવું.

માખણ

આખો કપ 227 ગ્રામ

100 ગ્રામ: ¼ કપ + 3 ચમચા
250 ગ્રામ (પા કિલો): 1 કપ + 1½ ચમચા

ધ્યાનમાં રાખવુંઅમેરિકામાં એક કપ માખણ એટલે બે સ્ટિક, અને ઠંડું માખણ કપમાં દબાવીને ભરવા કરતાં એના પૅકેટ પરના નિશાન વધારે સાચાં પડે.

દૂધ

આખો કપ 245 ગ્રામ

100 ગ્રામ: ¼ કપ + 2½ ચમચા
250 ગ્રામ (પા કિલો): 1 કપ + ½ ચમચો

દહીં

આખો કપ 245 ગ્રામ

100 ગ્રામ: ¼ કપ + 2½ ચમચા
250 ગ્રામ (પા કિલો): 1 કપ + ½ ચમચો

પાણી

આખો કપ 240 ગ્રામ

100 ગ્રામ: ¼ કપ + 2½ ચમચા
250 ગ્રામ (પા કિલો): 1 કપ + ½ ચમચો

ધ્યાનમાં રાખવુંપાણી, દૂધ અને દહીંમાં એક મિલીનું વજન લગભગ એક ગ્રામ, એટલે રેસીપી મિલીમાં લખી હોય તો આ લીટી સીધી વાપરી શકાય.

બાકીનું

કોપરું (તાજું છીણેલું)

આખો કપ 85 ગ્રામ

100 ગ્રામ: 1 કપ + 2½ ચમચા
250 ગ્રામ (પા કિલો): 2¾ કપ + 3 ચમચા

ધ્યાનમાં રાખવુંકોપરું કેટલું ઝીણું છીણ્યું છે એના પર કપનું વજન સૌથી વધારે બદલાય છે, એટલે આ આંકડો શરૂઆતનો અંદાજ ગણવો.

શીંગદાણા

આખો કપ 150 ગ્રામ

100 ગ્રામ: ½ કપ + 2½ ચમચા
250 ગ્રામ (પા કિલો): 1½ કપ + 2½ ચમચા

તલ

આખો કપ 145 ગ્રામ

100 ગ્રામ: ½ કપ + 3 ચમચા
250 ગ્રામ (પા કિલો): 1½ કપ + 3½ ચમચા

મીઠું

આખો કપ 290 ગ્રામ

100 ગ્રામ: ¼ કપ + 1½ ચમચા
250 ગ્રામ (પા કિલો): ¾ કપ + 2 ચમચા

ધ્યાનમાં રાખવુંસિંધવ અને જાડું દરિયાઈ મીઠું — એક જ કપમાં એનું વજન બારીક મીઠા જેટલું થતું નથી. આ પાનામાં મીઠું એક જ એવી વસ્તુ છે જેમાં કોષ્ટક કરતાં જીભ વધારે સાચી.

સેવ

આખો કપ 60 ગ્રામ

100 ગ્રામ: 1½ કપ + 2½ ચમચા
250 ગ્રામ (પા કિલો): 4 કપ + 2½ ચમચા

ધ્યાનમાં રાખવુંસેવમાં હવા વધારે — કપનું વજન 60 ગ્રામ. 250 ગ્રામનું પૅકેટ ચારેક કપ થાય, અને એ યાદ રાખવું માપવા કરતાં સહેલું છે.

બીજું કોઈ વજન

શેના?રેસીપીમાં કેટલા ગ્રામ લખ્યા છે?

કપનું માપ ક્યાં ખોટું પડે — લગભગ હંમેશાં લોટમાં

કપ જગ્યા માપે છે, વજન નહીં. જે વસ્તુ આખા દાણાની હોય — દાળ, ચોખા, ખાંડ, શીંગદાણા — એ દર વખતે કપમાં સરખી રીતે ભરાય છે, અને વજન ઉપરના આંકડાથી બે-ચાર ગ્રામમાં જ આવે. લોટમાં એવું થતું નથી. લોટ ભૂકો છે, અને એના કણ વચ્ચે કેટલી હવા રહે એ ભરવાની રીત પર જ આધાર રાખે છે.

ફેર કેટલો પડે એ આંકડા કહે છે. ઘઉંનો લોટ ડબ્બામાંથી ભરેલો કપ 120 ગ્રામ, ચાળીને ભરેલો 110 જેટલો — આઠ ટકાનો ફેર. ચણાનો લોટ હળવેથી ભરેલો 100 ગ્રામ, દબાવીને 115 — પંદર ટકા. ખમણના ખીરામાં ચણાના લોટનો પંદર ટકા ફેર નજીવો નથી.

ક્યાં ફેર ન પડે: રોટલી અને થેપલાંનો લોટ. એમાં પાણી નાખતાં જઈએ અને લોટ હાથમાં બરાબર લાગે ત્યાં અટકીએ — ખરું માપ એ હાથ જ છે. ક્યાં ફેર પડે: જે ભેળવ્યા પછી સુધારી ન શકાય એમાં — ખમણ-ઢોકળાંનું ખીરું, મૂઠિયાંનો લોટ, ભઠ્ઠીમાં મૂકવાનું કંઈ પણ.

એટલે લોટ દર વખતે એક જ રીતે ભરવો. ચમચીથી કપમાં ભરો, છરીની પીઠથી સપાટ કરો, અને કપ પ્લૅટફૉર્મ પર ઠોકવો નહીં — ઠોકવાથી લોટ બેસી જાય અને માગ્યા વગરના દસ ગ્રામ વધી જાય.

તેલ અને ઘીમાં ગ્રામ અને મિલી જુદાં પડે

પાણી, દૂધ અને દહીંમાં એક મિલીનું વજન લગભગ એક ગ્રામ થાય, એટલે બંને શબ્દ એકસરખા ચાલે અને રેસીપી મિલીમાં લખી હોય તો ઉપરની ગ્રામની લીટી સીધી વાપરી શકાય.

તેલ અને ઘીમાં એવું નથી. કપમાં કોઈ પણ વસ્તુ 240 મિલી જ સમાય, પણ એક કપ તેલનું વજન 220 ગ્રામ અને ઘીનું 215. એટલે રેસીપીમાં 100 મિલી તેલ લખ્યું હોય અને તમે 100 ગ્રામ માપો, તો માગ્યા કરતાં નવ ટકા વધારે તેલ પડે. શાકમાં કોઈ ફરિયાદ નહીં કરે. તળવાના ખીરામાં વધારે તેલ એટલે નરમ અને બેસી ગયેલું પરિણામ.

કઈ દિશા પકડવી: રેસીપીમાં મિલી લખ્યું હોય તો મિલીમાં જ માપવું. કપ પોતે જગ્યાનું માપ છે, એટલે તેલમાં એ રીતે માપવું સહેલું પણ પડે છે.

આ પાનું શું નથી કરી શકતું

ખોટા માપના કપને સરખો કરી શકતું નથી. અહીંના બધા આંકડા 240 મિલીના સાચા માપના કપના છે. મગ કે ચાના કપથી માપતાં હોય તો આ આંકડાની કિંમત અંદાજ જેટલી જ — કારણ ઘરના કપ 150થી 250 મિલી સુધીના હોય છે.

ભારતની રેસીપીમાં લેખકે કયો કપ ધાર્યો હતો એ પણ કહી શકતું નથી. બધા એક જ કપ નથી ધારતા અને મોટા ભાગના લખતા પણ નથી. રેસીપીમાં ગ્રામ અને કપ બંને આપ્યા હોય તો ગ્રામ પકડવા — વજન દુનિયાના દરેક રસોડામાં એકસરખું જ રહે છે, અને આ પાનું ગ્રામથી શરૂ કરીને કપ પર આવે છે એનું કારણ પણ એ જ છે.

અને ત્રાજવાની જગ્યા આ પાનું લઈ શકતું નથી. આ રસોઈ વારંવાર થતી હોય તો ઘરમાં એક ત્રાજવું આવી જાય એટલે આ પાનાની બધી ગૂંચ એકસાથે પતી જાય. ત્યાં સુધી ઉપરનાં માપ બીજા નંબરનો સારો રસ્તો છે — અને લોટ બાંધવા ને શાક કરવા માટે તો પૂરતાં જ છે.

ત્રાજવું છે અને રેસીપીમાં કપ લખ્યું છે? એ બીજું પાનું છે →