માપ બદલોCups to grams

આ પાનું શા માટે

રેસીપીમાં લખ્યું હોય એક કપ ચણાનો લોટ, અને ઘરમાં જે વાટકી પડી હોય એ દાદીમાના વખતની. બીજી રેસીપી ગ્રામમાં લખી હોય, પણ ત્રાજવું ઘરમાં નથી. પછી અંદાજે નાખીએ, અને ખમણ ઘટ્ટ થાય કે ખીરું પાતળું રહી જાય — કારણ શું હતું એ કદી ખબર પડતી નથી. આ પાનું એ ગૂંચ કાઢે છે. ત્રીસેક રોજની સામગ્રી માટે કપ, ચમચો અને ચમચીનું વજન ગ્રામમાં આપે છે. સામગ્રી પસંદ કરો, જથ્થો લખો, વજન સામે આવી જાય. ત્રાજવું હોય તો જોખી લો, અને ન હોય તો આ આંકડા પરથી અંદાજ ઘણો સાચો પડે.

કેવી રીતે વાપરવું

• કપ એટલે 240 મિલીનો માપનો કપ, ચાનો કપ નહીં. ઘરના કપ 150 થી 250 મિલી સુધીના હોય છે, એટલે માપનો કપ ખરીદેલો હોય એ જ વાપરવો.
• લોટ ભરવાની રીત પર વજન બદલાય છે. ડબ્બામાં કપ ખોસીને દબાવીને ભરશો તો ચમચીથી હળવેથી ભરેલા કપ કરતાં દસ-પંદર ગ્રામ વધારે આવે. ઘઉંના લોટ અને ચણાના લોટની સામેની નોંધ એ જ કહે છે.
• ઘી ઓગાળીને માપવું. જામેલું ઘી કપમાં ભરાય ત્યારે વચ્ચે હવાના ખાલી ખાંચા રહી જાય છે અને વજન ઓછું બેસે.
• નાની માત્રા જોઈતી હોય તો ચમચા-ચમચીનો આંકડો વાપરવો, કપના આંકડાને ભાગવો નહીં. કપના સોળમા ભાગનો હિસાબ કરવા કરતાં ચમચાનું વજન સીધું વધારે ભરોસાપાત્ર છે.
• તમારી પોતાની વાટકી એક વાર જોખી લો — એક વાર લોટ ભરીને અને એક વાર ચોખા ભરીને. એ બે આંકડા કબાટના બારણાની અંદર લખી રાખો, પછી વાટકીથી રસોઈ કરતાં રહો તો પણ માપની ખબર રહેશે.

લોટનો કપ અને ચોખાનો કપ સરખા કેમ નથી

કપ જગ્યાનું માપ છે, વજનનું નહીં. કપમાં જેટલી જગ્યા છે એટલી જ રહે છે, પણ એમાં શું ભરાય એ બદલાય. લોટ બારીક અને હવાવાળો હોય છે, કણ વચ્ચે હવા ભરાય એટલે કપનું વજન ઓછું આવે. ચોખા નક્કર દાણા છે, એકબીજા સાથે ગોઠવાઈ જાય અને હવા ઓછી રહે, એટલે એ જ કપ ભારે થાય. એટલે ઘઉંના લોટનો કપ 120 ગ્રામ બેસે અને ચોખાનો 185. રવો લોટ જેવો દેખાય છે પણ દાણાદાર છે, એનો કપ 170 ગ્રામ. છીણેલું કોપરું સૌથી હળવું, 85 ગ્રામ. એક જ કપ વાપરીને જુદું વજન મળે એમાં કશું ખોટું નથી — એ જ સાચું છે.

વાટકીનું માપ અને તેની મર્યાદા

વાટકીનું માપ ગુજરાતી રસોડામાં પેઢીઓથી ચાલે છે, અને એનું કારણ સમજવા જેવું છે. રસોઈ હાથોહાથ શીખવાતી — માતા પાસે ઊભા રહીને, એની વાટકી જોઈને. એ વાટકી રોજ વપરાતી, ઘરના બધાને જાણીતી, અને આખી રેસીપી એના પ્રમાણમાં ગોઠવાયેલી. ઘરની અંદર એ બિલકુલ બરાબર કામ કરતું. મુશ્કેલી ત્યારે આવે જ્યારે રેસીપી ઘરની બહાર જાય. એક ઘરની વાટકી નાની હોય, બીજાની બમણી મોટી, અને લખેલું બે વાટકી બે ઘરમાં જુદું વજન થાય. એટલે જૂની રેસીપી કાગળ પર ઉતારતી વખતે એક વાર પોતાની વાટકી જોખી લેવી. પછી એ રેસીપી કોઈને પણ આપી શકાય.

જોખવું ક્યાં જરૂરી છે અને ક્યાં નહીં

બધી રસોઈમાં ત્રાજવાની જરૂર નથી. શાક, દાળ, કઢી, વઘાર — આમાં સ્વાદ ચાખીને ગોઠવાય છે અને અડધી ચમચી આમતેમ થવાથી કંઈ બગડતું નથી. જોખવું ત્યાં ગણાય જ્યાં પ્રમાણ પોતે જ વાનગી બનાવે છે. ખમણ-ઢોકળાંમાં લોટ અને પાણીનું પ્રમાણ ખોટું પડે તો ખીરું પાતળું કે ઘટ્ટ થાય અને ઈનો કામ ન કરે. કેક અને બિસ્કિટમાં લોટ, ઘી અને ખાંડનું પ્રમાણ ઉપરનીચે થાય તો આખું પોત બદલાય. ભાતનું પાણી, મઠિયાં-ખાખરાનો લોટ બાંધવો, પાકની ચાસણી — આ બધામાં પણ માપ ગણાય. બાકી રોજની રસોઈ અંદાજે ચાલે છે, અને એ જ એની મજા છે.

પ્રવાહીમાં પણ વજન એકસરખું નથી

પાણીનો કપ 240 ગ્રામ, દૂધ અને દહીંનો 245, પણ તેલનો કપ 220 ગ્રામ અને ઘીનો 215 — તેલ પાણી કરતાં હળવું છે, એટલે એટલી જ જગ્યામાં વજન ઓછું બેસે. રોજની રસોઈમાં આ ફરક દેખાતો નથી, પણ મીઠાઈ અને બેકિંગમાં જ્યાં ઘી ગ્રામમાં લખ્યું હોય ત્યાં દેખાય છે. માખણનો કપ 227 ગ્રામ, પણ એ કપમાં દબાવીને ભરેલું માનીને. સૌથી સહેલું એ કે પાતળું પ્રવાહી માપની બરણીથી માપવું અને ઘટ્ટ વસ્તુ — ઘી, માખણ, દહીં — ત્રાજવે જોખવી. બેમાંથી એક પણ સાધન ન હોય તો આ પાનાના આંકડા પરથી અંદાજ ઘણો નજીક આવે છે.

વારંવાર પૂછાતા સવાલ