શ્રાવણ અને ઉપવાસનું મેનુShravan & fasting food

શ્રાવણ મહિનામાં અને એકાદશી જેવા ઉપવાસના દિવસોએ ઘણાં ઘરોમાં અનાજ વગરનું ફરાળી રસોડું ચાલે છે. એમાં સામગ્રીની યાદી ટૂંકી હોય છે — સાબુદાણા, રાજગરો, સામો, શિંગોડાનો લોટ, બટાકા, શીંગદાણા અને કોપરું — અને એ ટૂંકી યાદીમાંથી જ આખો દિવસ કાઢવાનો હોય છે. ફરાળમાં શું ચાલે અને શું નહીં એ કુટુંબ અને સમાજ પ્રમાણે ઘણું બદલાય છે, એટલે પોતાના ઘરની રીત પ્રમાણે જ કરવું.

ફરાળી રસોડું શેના પર ચાલે

ફરાળનો પાયો થોડી જ વસ્તુ પર છે. સાબુદાણા અને સામો ભાત કે ખીચડીની જગ્યા લે છે. રાજગરો અને શિંગોડાનો લોટ પૂરી, થેપલા કે શીરા માટે ઘઉંની જગ્યાએ વપરાય. બટાકા અને શક્કરિયાં પેટ ભરવાનું કામ કરે. શીંગદાણા, કોપરું, દહીં અને દૂધ સ્વાદ અને ઘટ્ટતા લાવે. મીઠાને બદલે સિંધવ લૂણ વપરાય અને ઘણાં ઘરોમાં ડુંગળી-લસણ વગરની રસોઈ થાય. ઘઉં, ચોખા, દાળ અને ચણાનો લોટ બાજુ પર રહે. આ યાદી ઘેરઘેર થોડી જુદી હોય છે — ક્યાંક કોઈ વસ્તુ ચાલે, ક્યાંક નહીં — અને એમાં સાચું-ખોટું નહીં, ઘરની રીત જ માન્ય ગણવી.

ઉપવાસના દિવસો અને આયોજન

શ્રાવણ ચોમાસાનો મહિનો છે અને એમાં ઉપવાસની રીત ઘણી જુદી જુદી જોવા મળે છે. કોઈ આખો મહિનો પાળે, કોઈ ખાલી સોમવાર, કોઈ મહિનામાં આવતી બે એકાદશી, કોઈ જન્માષ્ટમી જેવા દિવસો. એટલે રસોડાનું આયોજન કૅલેન્ડર જોઈને કરવું પડે, રોજના હિસાબે નહીં. અસલી મુશ્કેલી એ હોય છે કે ઘરમાં બધા ઉપવાસ કરતા નથી — ત્યારે બે રસોઈ ન કરવી પડે એવી ગોઠવણ કરવી. બાફેલા બટાકા, શેકેલા શીંગદાણાનો ભૂકો અને દહીં ત્રણેય બંને રસોઈમાં ચાલે છે, એટલે એ વચ્ચેની કડી બની રહે. બે-ત્રણ દિવસનું આગળનું વિચારી રાખો તો દોડાદોડ ઘણી ઘટે.

આગળથી શું તૈયાર રાખવું

ફરાળની અડધી મહેનત આગલા દિવસની છે. સાબુદાણા આગલી રાતે ધોઈને પલાળો અને પાણી સાવ નિતારી દો — પાણી રહી જાય તો ખીચડી ચીકણી થાય. શીંગદાણા શેકી, છડીને જાડો ભૂકો કરી બરણીમાં ભરી રાખો; એ ખીચડી, પેટીસ અને શાક ત્રણેયમાં કામ લાગે. કોપરું ખમણીને ફ્રીઝરમાં રાખી શકાય. બટાકા આગલી રાતે બાફી, છોલીને ફ્રિજમાં રાખો. સિંધવ લૂણ અને ફરાળી લોટ અલગ ડબ્બામાં અને હવાચુસ્ત રાખવા. એક વાત ધ્યાનમાં — રાજગરો અને શિંગોડાનો લોટ બહુ જૂનો થાય તો સ્વાદ બદલાઈ જાય છે, એટલે થોડો થોડો જ લાવવો.

રીત ઘેરઘેર બદલાય છે

ઉપવાસની રીતમાં જેટલો ફરક બીજા કશામાં નથી. કોઈ ઘરમાં દિવસમાં એક વાર ફરાળ લેવાય, કોઈમાં ખાલી ફળ અને દૂધ, કોઈમાં મીઠું જ નહીં, અને કોઈમાં ભરપૂર ફરાળી રસોઈ થાય. સાબુદાણા અને સામા વિશે પણ બધાં ઘરનું એક મત નથી. તળેલું ચાલે કે નહીં, દહીં ચાલે કે નહીં, દિવસે એક ટંક કે બે — આ બધું સમાજ, કુટુંબ અને માનતા પ્રમાણે નક્કી થાય છે. એટલે કોઈ એક યાદીને સાચી ન ગણવી. ઘરમાં મોટેરાં જે કહે એ પ્રમાણે કરવું, અને મહેમાન ઉપવાસમાં હોય તો પહેલાં પૂછી લેવું કે તેમને શું ચાલે છે.

રાંધવામાં શું ધ્યાન રાખવું

ફરાળી રસોઈમાં બે-ત્રણ જગ્યાએ જ ભૂલ થાય છે. સાબુદાણા પલળ્યા છે કે નહીં એ ચકાસવા એક દાણો આંગળી વચ્ચે દબાવો — વચ્ચે કઠણ ભાગ રહેવો ન જોઈએ, ને દાણો લોચો થઈ જવો પણ ન જોઈએ. ફરાળી લોટમાં ઘઉં જેવું ચીકણું તત્ત્વ હોતું નથી, એટલે પૂરી વણતી વખતે તૂટે; લોટમાં બાફેલા બટાકા ભેળવો કે બે પ્લાસ્ટિકની પટ્ટી વચ્ચે વણો. પેટીસનો મસાલો ભીનો હોય તો તળતી વખતે તેલ બહુ પીએ, એટલે બટાકા કોરા રાખવા. અને ઉપવાસના દિવસે જમવાનો સમય મોડો હોય એ યાદ રાખીને રસોઈનો સમય ગોઠવવો — ઠંડું થઈને ભારે લાગે એવું ન બનાવવું.

વારંવાર પૂછાતા સવાલ