દિવાળીનું મેનુDiwali

દિવાળી ગુજરાતી રસોડા માટે એક દિવસનો તહેવાર નથી, લગભગ પંદર દિવસનો કાર્યક્રમ છે. પહેલાં નાસ્તો અને મીઠાઈના ડબ્બા ભરાય, પછી તહેવારના દિવસોમાં મહેમાન અને થાળીઓની આવ-જા ચાલે, અને બેસતા વર્ષની સવારે નવું, તાજું જમણ થાય. કયા દિવસે શું બને એ કુટુંબ અને સમાજ પ્રમાણે ઘણું બદલાય છે — નીચે રસોડાના આયોજનની વાત છે, રિવાજની નહીં.

દિવાળીના દિવસો અને રસોડું

ગુજરાતી દિવાળીમાં એક પછી એક દિવસો આવે છે — વાઘ બારસ, ધન તેરસ, કાળી ચૌદસ, દિવાળી, બેસતું વર્ષ, ભાઈ બીજ અને પછી લાભ પાંચમ. એમાંથી કયા દિવસે ખાસ રસોઈ થાય એ ઘેરઘેર જુદું હોય છે; કોઈ ઘરમાં ઘણા દિવસોની વાનગી નક્કી હોય, કોઈ ઘરમાં ખાલી બેસતા વર્ષનું જમણ. પણ રસોડાની દૃષ્ટિએ ભાત એક જ રહે છે. પહેલાંના દિવસો તૈયારીના, વચ્ચેના દિવસો મહેમાનના, અને બેસતા વર્ષની સવાર તાજા જમણની. એટલે નાસ્તો ક્યારે બનાવવો એનો જવાબ પણ એમાંથી જ મળી જાય છે — તહેવાર શરૂ થાય એ પહેલાં.

નાસ્તો કેમ વહેલો બને

નાસ્તો તહેવાર પહેલાં બનાવવાનું કારણ બહુ સાદું છે. તહેવારના દિવસોમાં ઘર ખુલ્લું રહે છે — કોઈ પણ વખતે કોઈ પણ આવી શકે, અને ત્યારે તળવા બેસાય નહીં. બીજું, મઠિયા અને ચોળાફળી જેવું જે તડકામાં સૂકવવું પડે એમાં દિવસો જાય છે, એટલે એનું આયોજન સૌથી પહેલું કરવું પડે. ત્રીજું, તળવું એ આખા દિવસનું કામ છે અને રસોડું બીજા કશા માટે ખાલી રહેતું નથી; ઘરમાં મહેમાન હોય ત્યારે એ થાય નહીં. એટલે ઘણાં ઘરોમાં દિવાળીના દસ-પંદર દિવસ પહેલાં જ ડબ્બા ભરવાનું શરૂ થઈ જાય છે.

આગળથી શું બને અને કેટલું ટકે

જે સૂકું હોય એ ટકે, જેમાં ભેજ હોય એ ન ટકે — આ એક નિયમ યાદ રાખો તો આયોજન સહેલું થઈ જાય. ચેવડો, શક્કરપારા, સુખડી અને તળેલાં મઠિયા ડબ્બામાં અઠવાડિયાં સુધી રહે છે, એટલે એ સૌથી પહેલાં બનાવવાં. મોહનથાળ અને મગસ થાળીમાં જમાવીને કાપી રાખવાથી સારાં રહે. માવાના ઘૂઘરા સૌથી ઓછા ટકે — ઓછા બનાવવા, અને ગરમી હોય તો ફ્રિજમાં રાખવા. પૂરી, જલેબી અને રસાવાળી વાનગી તો જે દિવસે જમવાની હોય એ દિવસે જ. એક વાત ખાસ — બધું સાવ ઠંડું થયા પછી જ ડબ્બો બંધ કરવો, નહીં તો વરાળ અંદર રહીને કરકરાપણું મારી નાખે છે.

કુટુંબે કુટુંબે ફરક

દિવાળીની રસોઈમાં કોઈ એક રીત સાચી નથી અને દરેક ઘરનું પોતાનું ચોકઠું હોય છે. બેસતા વર્ષની સવારે શું જમાય એમાં જ ઘણો ફરક છે — કોઈ ઘરમાં સાદું શાક-પૂરી, કોઈમાં મીઠાઈ પહેલી, કોઈ ઘરમાં મંદિરે જઈને આવ્યા પછી જમણ. ઘણા સમાજોમાં આ દિવસોમાં મંદિરે અન્નકૂટ થાય છે. નાસ્તાની પસંદગીમાં પણ ફરક — મઠિયા અને ચોળાફળી ખાસ ગુજરાતી દિવાળીની ઓળખ છે, જ્યારે બીજા પ્રદેશોમાં બીજું જ બને. અને આજે ઘણાં ઘરોમાં મઠિયા તૈયાર લાવીને ઘરે ખાલી તળવામાં આવે છે. જે ઘરની રીત હોય એ પ્રમાણે કરવું, બીજાની સરખામણીએ નહીં.

મહેમાન અને મોટા પ્રમાણની વ્યવહારુ વાત

એક અઠવાડિયું આગળથી કાગળ પર યાદી કરી લો — કઈ વાનગી કયા દિવસે, અને કોણ કરશે. કામ વહેંચાય તો તળવાનો દિવસ અડધો થઈ જાય: એક જણ વણે, એક તળે, એક ડબ્બા ભરે. ડબ્બા પર નામ અને તારીખ લખી દો, નહીં તો ચોથા દિવસે કોઈને યાદ રહેતું નથી કે અંદર શું છે. એક નાનો ડબ્બો રોજના વપરાશ માટે ભરી રાખો અને મોટા ડબ્બા બંધ રાખો, એટલે બધું કરકરું રહે. અચાનક આવનાર માટે ચાર વસ્તુની તૈયાર થાળી કબાટમાં રાખો. અને ચાની તૈયારી ઓછી ન આંકવી — દૂધ, ખાંડ અને પ્યાલા ધારણા કરતાં વધારે જોઈએ છે.

વારંવાર પૂછાતા સવાલ