વધેલી રોટલી અને ભાતનું શું કરવું?Using up leftovers

ગુજરાતી રસોડામાં કશું ફેંકાતું નથી — રાત્રે વધેલું સવારે નવી વાનગી બની જાય છે. પણ વધેલું વાપરવા પહેલાં બે વાત નક્કી કરવી પડે: એ કેવી રીતે રાખ્યું હતું, અને હજી ખાવા જેવું છે કે નહીં. નીચે ભાત અને રોટલી સાચવવાની રીત, બગડ્યું છે એ ઓળખવાની રીત, અને પછી વાપરવાની જૂની ઘરઘરાઉ રીતો આપી છે.

રાંધેલો ભાત કેવી રીતે અને કેટલો સમય રાખવો

રાંધેલો ભાત ઓરડાના તાપમાને લાંબો સમય રાખવા જેવી વસ્તુ નથી, ખાસ કરીને ગરમીમાં. એટલે પહેલું કામ ઝડપથી ઠંડો કરવાનું — ગરમ વાસણમાં ઢાંકીને મૂકી રાખવાથી અંદરની ગરમી કલાકો સુધી રહે છે. ભાતને પહોળી થાળી કે પરાતમાં પાથરી દો, એથી વરાળ નીકળી જાય અને જલદી ઠરે. ઠરી જાય એટલે ઢાંકીને ફ્રિજમાં મૂકી દેવો — બે કલાકની અંદર. ફ્રિજમાં મૂકેલો ભાત બીજા દિવસે વાપરી લેવો, એથી વધારે ખેંચવું નહીં. વાપરતી વખતે બરાબર ગરમ કરવો, છેક વરાળ નીકળે અને વચ્ચેથી પણ ગરમ થાય ત્યાં સુધી. એક વાર ગરમ કરેલો ભાત ફરીથી ઠંડો કરીને બીજી વાર ગરમ ન કરવો. અને રાતભર બહાર ઢાંકીને રાખેલો ભાત સવારે વાપરવા જેવો ગણવો નહીં.

વધેલી રોટલી કેટલો સમય અને કેવી રીતે

રોટલીમાં પાણી ઓછું હોય છે, એટલે ભાત કરતાં એ વધારે સારી રહે છે. ઠંડી ઋતુમાં સવારની રોટલી સાંજ સુધી ડબ્બામાં ચાલે; ગરમીમાં ફ્રિજમાં મૂકવી વધારે સલામત. રાખતી વખતે સંપૂર્ણ ઠંડી થવા દેવી, પછી સ્વચ્છ કપડામાં વીંટી હવાચુસ્ત ડબ્બામાં મૂકવી. ગરમ રોટલી ડબ્બામાં ભરશો તો વરાળ અંદર જ રહી જશે અને રોટલી ચીકણી થઈ વાસ મારશે. ફ્રિજમાં બે-ત્રણ દિવસ ચાલે, પણ એ પછી ખાવા જેવી રહેતી નથી. થેપલામાં તેલ વધારે હોય એટલે એ રોટલી કરતાં લાંબું ટકે છે. રોટલીમાં પહેલાં બગાડ નહીં, કડકપણું આવે — પણ વાસ બદલાય, ચીકણી લાગે કે ઉપર કોઈ ડાઘ દેખાય તો એ ખાવાની નહીં.

બગડ્યું છે કે નહીં એ કેવી રીતે ઓળખવું

આમાં અનુમાન કરવા જેવું નથી, નિશાનીઓ સ્પષ્ટ હોય છે. પહેલાં સૂંઘો. ભાતમાંથી ખાટી કે આથા જેવી વાસ આવે તો એ ગયો. પછી હાથે જુઓ — ભાતના દાણા ચીકણા લાગે, એકબીજા સાથે ચોંટે કે ઉપાડતાં તાર જેવું ખેંચાય તો ફેંકી દેવો. રોટલી કે શાક પર કોઈ પણ જાતનો લીલો, કાળો કે સફેદ ડાઘ દેખાય તો આખું ફેંકવું; ડાઘવાળો ભાગ કાપીને બાકીનું વાપરવાની ભૂલ ન કરવી. દાળ કે શાકની ઉપર ફીણ જેવું દેખાય કે વાસ તીખી લાગે તો એ પણ ગયું. અને એક વાત પાક્કી — ગરમ કરવાથી ખાટી વાસ જતી નથી. પહેલા કોળિયે સ્વાદ અલગ લાગે તો આગળ ન ખાવું. શંકા હોય તો ફેંકી દેવું, એ જ સૌથી સહેલો નિર્ણય છે.

વધેલા ભાતનું શું કરવું

ઘરઘરાઉ રીતોમાં સૌથી જૂની વઘારેલા ભાત છે — તેલમાં રાઈ, હિંગ, લીમડો, લીલાં મરચાં અને હળદરનો વઘાર કરી, ઠંડો ભાત હાથે છૂટો કરીને ઉમેરવો અને મીઠું-લીંબુ નાખી ઢાંકીને બરાબર ગરમ થવા દેવો. બીજી રીત દહીં ભાત — પણ એ બનાવ્યા પછી તરત ખાઈ લેવું, રાખી મૂકવું નહીં. વધેલા ભાતમાં ચણાનો લોટ, ઝીણી સમારેલી ભાજી અને મસાલો ભેળવીને મુઠિયા કે વડાં પણ બને છે, અને ખીરું બાંધીને પુડલા પણ થાય. બે ચમચી ભાત ઘઉંના લોટમાં ભેળવીને રોટલી બાંધો તો રોટલી નરમ રહે. કઢી સાથે ગરમ કરેલો ભાત રાતના હળવા જમણ માટે પૂરતો છે. કોઈ પણ રીતે વાપરો, ભાત છેક વરાળ નીકળે ત્યાં સુધી ગરમ કરવો.

રોટલી, દાળ અને શાકનું શું કરવું

રોટલીની સૌથી સહેલી રીત ચૂરમું છે — રોટલીનો ભૂકો કરી, ઘી અને ગોળ ભેળવી હાથે મસળી લેવું, બાળકોને આ સૌથી ભાવે. બીજી રીત રોટલીનું શાક: તેલમાં વઘાર કરી, ડુંગળી-ટામેટું સાંતળી, રોટલીના ટુકડા નાખી બે મિનિટ ઢાંકવું. ત્રીજી રીત કરકરા ટુકડા — રોટલીની પટ્ટી કાપી ધીમા તાપે શેકી કે તળી, ઉપર મરચું-મીઠું ભભરાવી ચા સાથે લેવા. વધેલી દાળમાં ઘઉંના લોટની ઢોકળી નાખો તો દાળ ઢોકળી થઈ જાય, અથવા દાળ લોટમાં ભેળવીને પરાઠા બાંધો. સૂકું શાક પરાઠામાં ભરી શકાય; બટાકાનું શાક મસળીને પેટીસ બને. વધેલા શાકમાં પાણી ઉમેરીને ફરી રસાવાળું કરવું નહીં — સ્વાદ બેસી જાય છે, એના બદલે એને ભરણ તરીકે વાપરવું.

વારંવાર પૂછાતા સવાલ